Notícies istoriques des aiguats ena Val d'Aran

Acumulacion de tarcum ena entrada de Vielha des dera N-230, dempús des aiguats de 1937. Fòto: C. Naranjo

Es grani aiguats qu'an afectat ara Val d'Aran des de darreries deth sègle XIX sigueren es ans 1875, 1907, 1937, 1963, 1982 e 2013. Ei a díder, aproximadament cada 25-30 ans a lòc un d'aguesti episòdis.

Es mès ben documentadi son es quate darrèri, eth de 2013 evidentament per èster eth mès recent. Entà saber-ne mès des de 1937, 1963 e 1982, podetz veir un recuelh des hèts qu'a compilat Aran Culturau.

Es causes des aiguats an estat es fòrtes ploges pendent era epòca que va de finaus de primauera enquiara tardor, agreujadi a viatges per d'autes circonstàncies. Eth 24 d'octobre de 1937 es fòrtes ploges se'n rosseguèren eth tarcum acumulat ena boca deth tunèl Alfonso XIII, er antic tunèl de Vielha alavetz en construccion, que baishèc peth riu Nere damb gran poder destructiu. Junhsèga de 1963 siguec fòrça plojós e saturèc d'aigua eth terren. En aguestes condicions es fòrtes tronades deth 2 e 3 d'agost aueren un efècte devastador. Eth 7 de noveme de 1982, dempús de tres dies de fòrtes ploges, se produsiren es aiguats. Siguec ua situacion meteorologica fòrça excepcionau, que non sonque afectèc grèument era Val d'Aran, senon tanben d'autes poblacions de tota Catalonha e Uèsca, que sigueren declarades zònes catastrofiques. En Pirenèu Orientau arribèren a quèir mès de 500 mm d'aigua en 48 hores, e ena Val d'Aran ath torn de 200 mm. Eth 18 de junh de 2013 es ploges amassa damb un desgèu dera nhèu molt rapid provoquèren eth desbordament des rius, e eth trincament de bères estructures ena centrau idroelectrica d'Arties agreugèren es damatges en aguesta localitat.

Efèctes der aiguat de 1963 enes carrèrs d'Arties. Fòto: PRAG

Es damatges an estat nombrosi en toti es aiguats. E 1937 es maus en Vielha sigueren es mès granes dera istòria enquiath moment. Se destruïren, totau o parciaument, ua seishantea de cases, atau coma indústries qu'ena època se trobauen ath cant des rius: molins, eth ressèc, era fabrica dera lan, lauaders e er aucider. Tanben er Archiu Notariau siguec en part afectat. Eth 1963 es aiguats heren mau en Aran e eNs Ribagòrces. Ena Val d'Aran era poblacion mès afectada siguec Arties, tot e que Vielha tanben patic damatges. En Arties s'inondèren ua vintia d'edificis. Eth pònt de Valarties e eth de Bargadèra ena Garòs se les emportèc era aigua. En 1982 es damatges sigueren mès generalizadi en tota era val. Aran quedèc incomunicat ja qu'es carretères patiren maus considerables. Uns estralhs semblants as deth 2013, en aguest darrèr cas damb es conseqüéncies de carretères talhades, 17 pònts des·hèti, 400 persones evacuades, 1400 sense lum, 4000 sense aigua potabla e (aguest ei un hèt nau dera epòca des telecomunicacions) eth hilat de telefonia queigut pendent fòrça dies. Cau remercar qu'es maus personaus an estat menors de çò que se poderie demorar en aguestes situacions. Sonque en 1963 s'auec de regretar era mòrt d'ua persona.

Era Garona s'empòrte un pònt en Salardú. Fòto: M.Lluvich/ACN

Eth còst de reparacion des damatges a variat damb es tempsi, e a anat des 3 milions de pessetes (18.000 euros) deth 1937 as mès de 50 milions d'euros deth 2013. E 1937, en plea Guèrra Civila, era Generalitat paguèc eth totau des despenes. E 1963 es maus ena Val d'Aran e era Ribagòrça se quantifiquèren en orde de centeats de milions de pessetes. Mès quauques ajudes arribèren fòrça tard: Er Instituto Nacional de la Vivienda bastic 50 viuendes que non s'acabèren de hèr enquiàs darreries de 1980, e es òbres preventives en riu Nere que s'aprovèren en 1964 non se heren enquia eth 1968-69, entà reforçar-les entre 1972 e 1980. Es aiguats de 1982 costèren a tota Catalonha 40.000 milions de pessetes (240 milions d'euros), e er Estat siguec eth principau contribuent damb era declaracion de zòna catastrofica. En 2013 ena Val d'Aran era Confederación Hidrográfica del Ebro paguèc 4.2 milions d'euros pes òbres idrauliques d'emergéncia, er Estat 23.3 milions entà reparar era carretèra N-230, era Generalitat 7 milions entà reconstruïr diuèrsi hilats de sanejament, e es companhies asseguradores 20 milions tà damatges a particulars e tàs carretères dera Generalitat.